Duizenden jaren lang bleef het werk van Hipparchus, een van de meest invloedrijke astronomen uit de geschiedenis, gedeeltelijk verloren door de tijd. Zijn gedetailleerde sterrencatalogus, cruciaal voor het begrijpen van de evolutie van wetenschappelijke observatie, bleef slechts in gefragmenteerde vorm bewaard – verborgen onder lagen overschreven tekst in een middeleeuws manuscript dat bekend staat als de Codex Climaci Rescriptus. Nu hebben onderzoekers die gebruik maken van de allernieuwste deeltjesversnellertechnologie een doorbraak bereikt, waarbij voorheen onleesbare delen van dit oude record aan het licht zijn gekomen.
De uitdaging van Palimpsesten
De Codex Climaci Rescriptus is een palimpsest : een manuscript waarin het originele schrift werd gewist en vervangen door nieuwe tekst om duur perkament te behouden. Deze praktijk, die door de geschiedenis heen gebruikelijk is, creëert een uniek obstakel voor moderne wetenschappers. Hoewel traditionele methoden zoals chemische behandelingen en verschillende lichtbronnen al eeuwenlang worden toegepast, schieten ze vaak tekort in het volledig herstellen van de onderliggende tekst. Moderne beeldvormingstechnieken, waaronder technieken die gebruik maken van synchrotronstraling, bieden de meest gedetailleerde weergave tot nu toe.
Hoe deeltjesfysica het verleden ontsluit
Onderzoekers van het SLAC National Accelerator Laboratory in Menlo Park, Californië, gebruikten een synchrotron – een soort deeltjesversneller – om de lagen van het manuscript te doordringen. Door geladen deeltjes te versnellen tot bijna de lichtsnelheid en ze in een magnetisch veld te laten circuleren, genereerden ze intense röntgenstralen. Deze stralen werken anders samen met verschillende inktsamenstellingen: nieuwere inkten bevatten meer ijzer, terwijl de oudere inkten uit de tijd van Hipparchus calciumrijke resten achterlaten. De röntgenbeelden brachten deze chemische verschillen naar voren, waardoor wetenschappers de gewiste tekst konden differentiëren en decoderen.
De erfenis en het voortdurende onderzoek van Hipparchus
De eerste bevindingen, ontdekt in 2021, bevestigden de aanwezigheid van namen en afmetingen van sterrenbeelden die aan Hipparchus kunnen worden toegeschreven. De recente synchrotronanalyse belooft nog meer van zijn observaties te ontsluiten. Hoewel het commentaar van Hipparchus en een sterrenkaart op de Farnese Atlas al inzicht hebben gegeven in zijn werk, zou dit nieuw teruggevonden materiaal kritische hiaten in ons begrip kunnen opvullen.
Deskundigen zijn van mening dat de voltooide analyse van de Codex Climaci Rescriptus de meest uitgebreide verzameling gegevens van Hipparchus tot nu toe zal opleveren. Deze ontdekking kan ook een einde maken aan al lang bestaande debatten over de originaliteit van latere astronomen zoals Ptolemaeus, en zou mogelijk kunnen onthullen of hun werk voortbouwde op de eerdere bevindingen van Hipparchus of deze rechtstreeks samenvatte.
“De grote belofte van dit SLAC-idee is dat je vanaf een andere pagina van die palimpsest mogelijk aanzienlijke hoeveelheden [voorheen onbekende] tekst kunt terughalen.” – Bradley Schaefer, historicus van de astronomie aan de Louisiana State University
Het terugvinden van de verloren sterrencatalogus van Hipparchus onderstreept de kracht van interdisciplinair onderzoek – waarbij klassieke wetenschap wordt gecombineerd met geavanceerde natuurkunde – om de fundamenten van de moderne wetenschap te verhelderen.
