Al tientallen jaren weten astronomen dat zwarte gaten meer zijn dan alleen zwaartekrachtvallen; zij zijn de ‘architecten’ van ons universum. Wanneer materie naar een zwart gat wordt getrokken, wordt niet alles verbruikt. In plaats daarvan wordt een fractie van dit materiaal met geweld uit de polen geslingerd, waardoor dubbele plasmastralen ontstaan die met ongelooflijke snelheden door de ruimte gieren.
Hoewel wetenschappers al lang de invloed van deze jets op sterrenstelsels begrijpen, hebben ze moeite gehad om hun werkelijke kracht rechtstreeks te meten. Dat veranderde met een nieuwe studie gepubliceerd in Nature Astronomy, die een zeldzame, directe meting geeft van de energetische output van een zwart gat.
Het laboratorium van Cygnus X-1
De doorbraak concentreerde zich op Cygnus X-1, een zwart gat met een stellaire massa op ongeveer 7.200 lichtjaar van de aarde. Dit systeem is uniek omdat het zwarte gat rond een massieve superreuzenster draait en er in een voortdurend kosmisch feest gas uit overhevelt.
Door het combineren van twintig jaar aan gegevens van twee internationale radiotelescoopnetwerken – de V.S. Very Long Baseline Array (VLBA) en het European VLBI Network (EVN) : onderzoekers hebben een fenomeen waargenomen dat zij ‘dansende jets’ noemen.
Waarom de “dans” ertoe doet
De jets in Cygnus X-1 schieten niet in een perfect rechte lijn; in plaats daarvan worden ze geteisterd en gebogen door de intense stellaire winden die uit de nabijgelegen superreuzenster waaien. Deze ‘buigende’ beweging leverde de cruciale aanwijzing op die onderzoekers nodig hadden. Door te observeren hoe de jets zich bewogen en op deze wind reageerden, kon het team eindelijk hun fysieke eigenschappen met ongekende precisie berekenen.
Belangrijkste bevindingen: snelheid en schaal
De studie onthulde verbluffende statistieken over de energie van het Cygnus X-1-systeem:
– Snelheid: De jets bewegen met ongeveer de helft van de snelheid van het licht.
– Energieopbrengst: De jets vervoeren ongeveer 10% van de totale energie die vrijkomt door de materie die in het zwarte gat valt.
– Vergelijking zonne-energie: Deze energieopbrengst is gelijk aan de kracht van 10.000 zonnen.
Waarom dit ons begrip van de kosmos verandert
Deze ontdekking is belangrijk omdat ze de wetenschap van gevolgtrekking naar observatie brengt. Voorheen moesten astronomen de sterkte van de jets van zwarte gaten raden door te kijken naar de ‘schade’ die ze gedurende miljoenen jaren aan omringende sterrenstelsels toebrachten. Deze gissingen werden vaak vertroebeld door aannames over de dichtheid van de ruimte of de samenstelling van de jets.
Omdat de omgeving rond Cygnus X-1 zo goed bestudeerd is, konden onderzoekers die onzekerheden wegnemen. Dit levert een ‘gouden standaard’-meting op die kan worden gebruikt om onze modellen van alle andere zwarte gaten te kalibreren.
Van klein tot supermassief
De implicaties reiken veel verder dan één enkel systeem. Aangenomen wordt dat de fysica die een zwart gat met een massa van 20 zonsmassa’s, zoals Cygnus X-1, bestuurt, fundamenteel vergelijkbaar is met die van de superzware zwarte gaten die in de centra van sterrenstelsels worden aangetroffen.
Deze reuzen kunnen jets produceren die zo groot zijn dat ze hele clusters van sterrenstelsels beïnvloeden, waarbij ze ofwel de geboorte van nieuwe sterren veroorzaken door middel van schokgolven, ofwel de stervorming ‘doven’ door de noodzakelijke gasreservoirs weg te blazen. Door ons begrip te verankeren met de directe metingen van Cygnus X-1 kunnen wetenschappers nu nauwkeuriger modelleren hoe deze kosmische motoren de structuur van het universum gedurende miljarden jaren hebben gevormd.
Conclusie: Door rechtstreeks de ‘dansende’ jets van Cygnus X-1 te meten, hebben astronomen een essentiële maatstaf verworven die ons begrip zal verfijnen van hoe energie van zwarte gaten de evolutie van sterrenstelsels in de kosmos aandrijft.
