Przez tysiące lat prace Hipparcha, jednego z najbardziej wpływowych astronomów w historii, pozostawały częściowo utracone dla potomności. Jego szczegółowy katalog gwiazd, kluczowy dla zrozumienia ewolucji obserwacji naukowych, przetrwał jedynie we fragmentarycznej formie – ukryty pod warstwami przepisanego tekstu w średniowiecznym rękopisie znanym jako Codex Climaci Rescriptus. Teraz badacze, korzystając z najnowocześniejszej technologii akceleratorów cząstek, dokonali przełomu, odkrywając nieczytelne wcześniej części tego starożytnego archiwum.
Problem palimpsestów
Codex Climaci Rescriptus to palimpsest – rękopis, w którym oryginalny tekst został wymazany i zastąpiony nowym, aby zaoszczędzić drogi pergamin. Praktyka ta, powszechna na przestrzeni dziejów, stwarza wyjątkową przeszkodę dla współczesnych naukowców. Chociaż tradycyjne metody, takie jak obróbka chemiczna i wykorzystanie różnych źródeł światła, są stosowane od wieków, często są one niewystarczające, aby w pełni przywrócić tekst leżący u podstaw. Nowoczesne techniki obrazowania, w tym te wykorzystujące promieniowanie synchrotronowe, oferują jak dotąd najbardziej szczegółowy przegląd.
Jak fizyka cząstek odkrywa przeszłość
Naukowcy z SLAC National Accelerator Laboratory w Menlo Park w Kalifornii wykorzystali synchrotron – rodzaj akceleratora cząstek – do penetracji warstw rękopisu. Przyspieszając naładowane cząstki do prędkości bliskiej prędkości światła i zmuszając je do krążenia w polu magnetycznym, wygenerowali intensywne wiązki promieni rentgenowskich. Pęczki te różnie reagują z różnymi składami atramentów: nowsze atramenty zawierają więcej żelaza, podczas gdy starsze atramenty z czasów Hipparcha pozostawiają ślady bogate w wapń. Obrazowanie rentgenowskie uwidoczniło te różnice chemiczne, umożliwiając naukowcom rozróżnienie i rozszyfrowanie usuniętego tekstu.
Dziedzictwo Hipparcha i trwające badania
Wstępne odkrycia dokonane w 2021 roku potwierdziły obecność nazw i wymiarów konstelacji przypisywanych Hipparchowi. Niedawna analiza synchrotronu obiecuje ujawnić jeszcze więcej jego obserwacji. Chociaż komentarze Hipparcha i mapa gwiazd przedstawiona w atlasie Farnese dostarczyły już wglądu w jego prace, nowo odkryty materiał może wypełnić krytyczne luki w naszym rozumieniu.
Eksperci uważają, że ukończona analiza Codex Climaci Rescriptus zapewni najpełniejszy jak dotąd zbiór danych Hipparcha. Odkrycie może również rozwiązać długotrwałe debaty na temat oryginalności późniejszych astronomów, takich jak Ptolemeusz, potencjalnie ujawniając, czy ich prace opierały się na wcześniejszych odkryciach Hipparcha, czy też bezpośrednio zestawili jego dane.
„Główną zaletą idei SLAC jest to, że z jeszcze jednej strony tego palimpsestu można odzyskać znaczną ilość [wcześniej nieznanego] tekstu.” – Bradley Schaefer, historyk astronomii na Uniwersytecie Stanowym Luizjany
Odzyskanie zaginionego katalogu gwiazd Hipparcha podkreśla siłę interdyscyplinarnych badań — łączenia nauki klasycznej z najnowocześniejszą fizyką — w rzucaniu światła na podstawy współczesnej nauki.
