Het gezicht van Simonetta Vespucci is overal in de renaissancekunst terug te vinden. Zij is de muze achter Botticelli’s Venus en talloze andere meesterwerken. Maar ze stierf in 1476 op slechts 23-jarige leeftijd. Historici gingen er lang van uit dat tuberculose haar de schuld gaf. Tbc was toen gebruikelijk. Bij sommigen ging het snel dood, bij anderen langzaam. Het vervagende schoonheidsverhaal paste perfect.
Maar wat als de diagnose verkeerd was?
In 2019 stelden onderzoekers een andere boosdoener voor. Ze keken dichterbij. Ze keken niet alleen naar de schilderijen. Ze vergeleken ze met historische teksten. Ze zochten naar aanwijzingen voor een specifieke medische aandoening die zich duidelijk op het doek verborgen hield.
Het gezichtsbewijs in de portretten van Botticelli
De sleutel ligt in de subtiele verschuivingen tussen de portretten. Botticelli schilderde Simonetta herhaaldelijk tussen de jaren 1470 en de postume Geboorte van Venus (1482–1445).
Als je goed kijkt, veranderen haar gelaatstrekken. De kaaklijn verschuift. Het voorhoofd verandert. Zacht weefsel in het gezicht transformeert. Dit zijn geen artistieke stijlveranderingen. Dit zijn fysiologische.
Ze komen overeen met de symptomen van een hypofyseadenoom.
Dit is een tumor op de klier aan de basis van de hersenen. Deze klier regelt de hormonen. Wanneer daar een tumor groeit, kan deze overtollig groeihormoon en prolactine afscheiden. In de loop van maanden of jaren veranderen deze hormonen het gezicht. Het is een langzaam, zichtbaar proces.
Een tumor die in staat is een gezicht langzaam te hervormen, is, als hij uitbarst, ook in staat iemand snel te doden.
Op één schilderij is zelfs een figuur afgebeeld met een allegorisch symptoom van deze aandoening: onverwachte borstvoeding. Het is een specifiek teken. Het wijst op piekende prolactinespiegels.
Van tumor tot catastrofe: hypofyse-apoplexie
De theorie uit 2019 was voorzichtig. Het bood een plausibele lezing. Er werd geen bewijs geclaimd. Vijf jaar later is het argument aangescherpt. Het team publiceerde nieuwe bevindingen in Endocrinology, Diabetes and Metabolism. Ze denken te weten hoe Simonetta daadwerkelijk stierf.
Het was niet de langzame verbranding van tuberculose. Het was een plotseling medisch noodgeval: hypofysetumorapoplexie.
Dit gebeurt wanneer een hypofysetumor in de schedel bloedt. Of zwelt snel op. Het resultaat is catastrofaal. Ernstige hoofdpijn. Verlies van gezichtsvermogen. Verwarring. De hormonale regulatie van het lichaam stort vrijwel onmiddellijk in.
Dit verklaart de snelheid van haar dood. Tbc duurt meestal lang. Jij vervaagt. Jij verzwakt. Simonetta zakte in elkaar bij een bal. De brieven van Piero Vespucci aan Lorenzo de’ Medici beschrijven het levendig. Ze had last van hoofdpijn, hallucinaties, braken en koorts. Toen was ze weg.
Chronische infecties komen niet zo snel voor. Apoplexie wel.
De triggers: dansen en conflict
Drie soorten bewijsmateriaal houden deze zaak bij elkaar.
Ten eerste de visuele tijdlijn. De portretten tonen een groeiende massa. Het was er begin jaren 1470 nog niet. Het was begin jaren 1480 duidelijk aanwezig.
Ten tweede de klinische symptomen in de brieven. De beschrijving van haar laatste dagen komt bijna perfect overeen met de presentatie van een beroerte. Plotselinge ineenstorting. Neurologische problemen. Systemische schok.
Ten derde, de timing van de triggers. Wat kan ervoor zorgen dat een stabiele tumor scheurt? Er zijn twee gebeurtenissen gedocumenteerd in de maanden vóór haar dood.
- Krachtig dansen op een bal. Lichamelijke inspanning verhoogt de bloeddruk.
- Een gerapporteerde gewelddadige ontmoeting met Alfonso II van Aragon. Trauma. Schok.
Beide scenario’s hadden een bloeding kunnen veroorzaken. Het ene moment is ze gezond. De volgende keer scheurt de tumor. De cascade begint. Ze sterft dagen later.
Waarom dit er verder toe doet dan de geschiedenis
We kunnen er niet zeker van zijn. Er is geen weefselmonster. Geen scan uit 1476. We hebben schilderijen, brieven en 500 jaar medisch inzicht.
Maar de combinatie is overtuigend. De gezichtsveranderingen duiden op een chronische aandoening. De letters tonen een acute, dodelijke gebeurtenis. Samen vormen ze een samenhangend medisch verhaal.
Tuberculose heeft moeite om het snelle begin te verklaren. De tumortheorie verklaart zowel de geleidelijke fysieke veranderingen als de plotselinge dood.
Dit gaat niet alleen over het oplossen van een eeuwenoud mysterie. Het gaat om methodologie. Medische kennis kan vragen beantwoorden die de geschiedenis niet kan beantwoorden. Historische puzzels zorgen er op hun beurt voor dat de geneeskunde op nieuwe manieren naar de voortgang van ziekten gaat kijken.
Het gezicht van Simonetta is mogelijk geïdealiseerd door Botticelli. Maar haar lichaam vertelde de waarheid. Een groeiende tumor. Een plotselinge bloeding. Het leven van een jonge vrouw wordt afgebroken door een interne storm.
