Twarz Simonetty Vespucci jest wszechobecna w sztuce renesansu. Zainspirowała Botticellego do stworzenia wizerunku Wenus i wielu innych arcydzieł. Zmarła jednak w 1476 roku w wieku zaledwie 23 lat. Przez długi czas historycy uważali, że zabiła ją gruźlica. W tamtych czasach choroba ta była powszechna: u niektórych postępowała szybko, u innych powoli. Fabuła zanikającego piękna idealnie pasuje do tego obrazu.
Ale co, jeśli diagnoza była błędna?
W 2019 roku badacze przedstawili kolejną wersję. Przyjrzeli się bliżej. Badali nie tylko obrazy, ale także porównywali ich dane z tekstami z epoki, próbując odnaleźć ślady konkretnej choroby kryjące się na naszych płótnach.
Zmiany twarzy na portretach Botticellego
Klucz tkwi w subtelnych zmianach rysów twarzy, które można zobaczyć na różnych portretach. Botticelli malował Simonettę kilka razy od lat siedemdziesiątych XIV wieku aż do swojego pośmiertnego obrazu Narodziny Wenus (1482–1484).
Jeśli przyjrzysz się uważnie, jej rysy twarzy się zmienią. Zmienia się linia szczęki, zmienia się brwi i przekształcają się tkanki miękkie twarzy. Nie są to zmiany stylu artystycznego, ale zmiany fizjologiczne.
Zbiegają się z objawami gruczolaka przysadki.
Jest to guz gruczołu zlokalizowanego u podstawy mózgu. Gruczoł ten reguluje poziom hormonów. W miarę wzrostu guza może wydzielać nadmiar hormonu wzrostu i prolaktyny. Z biegiem czasu, miesięcy lub lat, hormony te zmieniają wygląd twarzy. Jest to proces powolny, ale zauważalny.
Guz, który może powoli zmienić twarz, może również szybko zabić człowieka, jeśli pęknie.
Jeden z obrazów przedstawia nawet postać z alegorycznym objawem tej przypadłości: nagłą laktacją. Jest to specyficzny znak wskazujący na gwałtowny skok poziomu prolaktyny.
Od guza do katastrofy: udar przysadki mózgowej
Teoria z 2019 r. była ostrożna: oferowała wiarygodną interpretację, ale nie twierdziła, że jest ostateczna. Pięć lat później argument ten się wzmocnił. Zespół naukowców opublikował nowe odkrycia w czasopiśmie Endocrinology, Diabetes and Metabolism. Wierzą, że teraz wiedzą, jak naprawdę zmarła Simonetta.
Zabiła ją nie powolna, wyniszczająca choroba, taka jak gruźlica, ale nagła katastrofa medyczna – apopleksja guza przysadki.
Ten stan występuje, gdy guz przysadki krwawi do czaszki lub powiększa się. Skutek jest katastrofalny: silny ból głowy, utrata wzroku, dezorientacja. Regulacja hormonalna organizmu niemal natychmiast zawodzi.
To wyjaśnia szybkość jej śmierci. Gruźlica zwykle przeciąga się: osoba stopniowo zanika i staje się słabsza. Simonetta straciła przytomność tuż przy balu. Żywo opisują to listy Piero Vespucciego do Lorenza de’ Medici. Cierpiała na bóle głowy, halucynacje, wymioty i gorączkę. Potem umarła.
Przewlekła infekcja nie rozwija się tak szybko. Apopleksja – tak.
Wyzwalacze: taniec i konflikt
Tę teorię potwierdzają trzy linie dowodowe.
Po pierwsze, chronologia wizualna. Na portretach widać rosnący guz. Nie było go tam na początku lat siedemdziesiątych XIV wieku. Na początku lat osiemdziesiątych XIV wieku było już wyraźnie widoczne.
Po drugie, objawy kliniczne opisane w pismach. Opis jej ostatnich dni pokrywa się niemal idealnie z obrazem klinicznym udaru mózgu. Nagły upadek. Cierpienie neurologiczne. Szok systemowy.
Po trzecie, czas trwania wyzwalaczy. Co może spowodować pęknięcie stabilnego guza? W miesiącach poprzedzających jej śmierć odnotowano dwa wydarzenia:
- Aktywny taniec na balu. Aktywność fizyczna zwiększa ciśnienie krwi.
- Doniesienia o gwałtownej potyczce z Alfonsem II Aragońskim. Obrażenia. Zaszokować.
Każdy z tych scenariuszy może spowodować krwotok. Przed chwilą było z nią wszystko w porządku. Następną rzeczą było pęknięcie guza. Rozpoczęła się reakcja łańcuchowa. Zmarła kilka dni później.
Dlaczego to ma znaczenie poza historią
Nie możemy być tego 100% pewni. Nie posiadamy próbek tkanin. W 1476 r. nie było skanowania. Są tylko obrazy, listy i 500 lat medycyny.
Jednak całość faktów jest przekonująca. Zmiany na twarzy wskazują na chorobę przewlekłą. Litery opisują ostry, śmiertelny stan. Razem tworzą spójną narrację medyczną.
Gruźlica nie wyjaśnia dobrze nagłego początku. Teoria nowotworu wyjaśnia zarówno stopniowe zmiany fizyczne, jak i nagłą śmierć.
Nie chodzi tu tylko o rozwiązanie odwiecznej zagadki historycznej. To jest kwestia metodologii. Wiedza medyczna może odpowiedzieć na pytania, na które sama historia nie jest w stanie odpowiedzieć. Z kolei tajemnice historyczne zmuszają medycynę do badania postępu choroby na nowe sposoby.
Botticelli mógł wyidealizować twarz Simonetty. Ale jej ciało powiedziało prawdę. Rosnący guz. Nagły krwotok. Życie młodej kobiety, przerwane przez wewnętrzną burzę.
